The Markt of Bruges with horse carriage, Belgium

Antonius triptiek Jheronimus Bosch

De kaars van iemand anders uitblazen maakt de jouwe niet helderder.

In 1495 schilderde Jheronimus Bosch de triptiek van de Heilige Antonius. Het zinnebeeld berust op het kloosterleven. Antonius leefde op water en brood en vulde zijn dagen met bidden maar werd herhaaldelijk op de proef gesteld door Satan.

In het drieluik wordt de heilige man vier maal afgebeeld.  Allerlei demonische wezen plagen de kluizenaar met wellustige geliefden en straffen hem met decadente provocaties. De duivel viel hem dag en nacht lastig, waarbij hij hem zelfs als vrouw tot ontucht probeerde te verleiden, maar tevergeefs.

‘Streef je dromen integer na, succes is overvloedig en er is genoeg voor iedereen’, was de bijzondere boodschap van een althans overwegend cynische Jheronimus Bosch.

Antonius triptiek linker paneel

Antonius Jheronius Bosch left panel

Antonius 1

Antonius is in totaal vier keer afgebeeld op het drieluik. Op het linkerpaneel bovenaan vliegt de kluizenaar door de lucht op de rug van een hybride monster.

De levensreis met vallen en opstaan wordt door Bosch gethematiseerd als een demontische gebeurtenis waaraan de duivel persoonlijkt deelneemt. 

Jheronimus Bosch

Antonius 2

Onderaan op het linkerpaneel zien we een tweede versie van de kluizenaar, ondersteund door enkele monikken na de val uit de lucht in hetzelfde paneel bovenaan.

Zijn ouders waren rijk genoeg om hem uit dit vernederende ballingschap vol pesterijen te verlossen, maar als trouwe gelovige bleef Antonius volharden door géén deel uit te maken van de aristocratie.

Jheronimus Bosch

Antonius 3

Op het rechterluik wordt Antonius opnieuw verleid door de duivel, dit keer in het gedaante van een masturberende dame. De naakte, badende vrouw is een prostituee die zichzelf bevredigd, de oudere vrouw met het groen gewaad is een koppelaarster.

Jheronimus Bosch

Antonius 4

Op het middenpaneel is Antonius voor de vierde maal afgebeeld. Hij knielt voor de resten van een toren. Naast hem staan hybride monsters, half mens, half dier, muziekspelende gedrochten en vreemde dwergen.

De duivelse verleidster is hier niet naakt, maar wel prachtig uitgedost in een rijkversierd kleed en knielt uitdrukkelijk naast Antonius neer. De geldschaal in haar hand verraad haar hoerig bestaan.

Antonius slaat echter geen acht op de figuren en kijkt naar de toeschouwer van het schilderij. Zijn vingers wijzen naar het donkerste gedeelte van de voorstelling, een nis waarin zich een crucifix bevindt met een priester en Jezus aan het kruis.

Jheronimus Bosch

de uil

De uil is een slim dier, en een uilskuiken dan? De kleine uil wordt wijs!

Op het middenpaneel staat een zwartgeklede man met een uil op zijn hoofd. De uil komt in veel van de schilderijen van Bosch voor en staat symbool voor een zonde die het daglicht niet kan verdragen. De uil kan zien in het donker, en kan iets zien waarvoor anderen blind zijn.

Van het nachtdier werd gedacht dat het beschikt over duistere machten, zoals de vleermuis en de pad. Anderzijds komt de uil ook voor als het scherpziende dier, zowel dag als nacht, die de wereld beschouwend bekijkt en toeziet hoe alles verloopt.

Om die reden zien we de uil veel terug als vignet van wetenschappelijke uitgeverijen en boekhandels, zoals het logo van Standaard Boekhandel, Tripadvisor en de televisieserie van de Fabeltjeskrant.

Jheronimus Bosch

Tau-kruis

Het idee dat een kruis vampieren kan afweren is bedacht in de filmindustrie, maar van waar de mosterd?

Het voornaamste icoon van Antonius als grondlegger van het kloosterleven is de Griekse hoofdletter T en komt telkens terug op zijn habijt.  Het Tau-kruis stelt de horizon voor, de plaats waar de hemel en de aarde elkaar ontmoeten, de landingsplaats van het objectieve en het startplatform van het subjectieve. 

Alle verleiding moet worden tegengegaan door Sint Antonius, die zijn Tau-kruis gebruikt om het visioen af ​​te weren. Zijn zwakheid combineert hij met de kracht van het kruis. Dit ritueel uit de oudheid voedde waarschijnlijk ook de Hollywoodcultuur bij het uitwerken van de eerste Vampierenfilms.

Jheronimus Bosch

het varken

Ook varkens werden in de 15e eeuw gebrandmerkt om ervoor te zorgen dat niemand zich aan hen vergreep. 

Antonius wordt vaak afgebeeld in het gezelschap van een varken. In de Middeleeuwen liepen varkens vrij rond. Ze aten het stadsvuil op, waardoor ze ratten en de pest op afstand hielden.

Hoewel men varkensvlees at en ze ook als huisdier hield, werden varkens als onrein beschouwd. Het varken verwijst ook naar vraatzucht, luiheid en oppervlakkig seksueel genot.

Jheronimus Bosch

Antonius triptiek Middenpaneel

Antonius triptiek Rechterpaneel

Antonius Jheronius Bosch right panel

Salvador Dali

Ook Salvador Dali had z’n eigen versie van de H. Antonius sinds 1946.

Antonius staat hier links vooraan, gespierd en naakt. In zijn rechterhand houdt hij een kruis, om de verleiding af te zweren, met de andere hand steunt hij op de rots van het geloof.

Een parade van olifanten onder leiding van een wellustig paard nadert Antonius. De olifanten dragen objecten die seksuele verleiding voorstellen, een standbeeld van een naakte vrouw met haar borsten, een obelisk als fallussymbool, een tempel als symbool voor vaginanijd met een naakt torso en een fallische toren. 

Is Antonius sterk genoeg om, via zijn bezwerend gebaar en de rots van het geloof waarop hij steunt, zijn visioen te verjagen, of zal hij onder de voet gelopen worden door deze karavaan van genot die hem bedreigt?

Dali Antonius Bosch

Antonius triptiek Museu Nacional de Arte Antiga

Spanje bezit de meeste werken van Bosch, maar het Antonius drieluik hangt in Portugal.

Het originele altaarstuk De verzoeking van de heilige Antonius, gesigneerd van Jheronimus Bosch, werd geschilderd tussen 1495 en 1500, en bevindt zich in het Nationaal museum voor Oude Kunst (MNAA) in Lissabon. 

Van het werk bestaan een 20-tal kopieën, deze zijn afkomstig van zijn atelier of van elders. Soms gaat het om exacte kopieën, zoals de replica in het Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel. 

Antonius Jheronimus Bosch

Back to top