The Markt of Bruges with horse carriage, Belgium

Jheronimus Bosch

“Schilderen is een hels beroep, de hele tijd probeer je dingen te doen waarvoor ze andere mensen opsluiten.”

Jheronimus Bosch 3

De stijl van Bosch wijkt sterk af van andere Vlaamse Primitieven. Zijn duivelse en erotische weergave van de religieuze taferelen uit onze godsdienstige leer maakten hem toen bijzonder ongeliefd, maar daarom niet minder populair. Jheronimus van Aken was van ‘s Hertogenbosch, vandaar z’n nickname Bosch. Hij was 66 jaar bij z’n overlijden in 1516, de Nederlanders maakten zich toen al overal meteen verstaanbaar.

Behalve naar God keek Bosch ook naar het gedrag van de innerlijke mens met z’n natuurlijke drang tot ontucht, wellust en decadentie. De paus vond Bosch een ketter, maar historici vereeuwigden de laatste van de Vlaamse Primitieven eerder als een lefgozer, die vanuit de goddelijke wereld ook de duivelse wereld durfde bloot te leggen, figuurlijk en letterlijk.

Who the #hell is Bosch cultuurshock van de kerk

Jheronimus Bosch

In de tijd van de Vlaamse Primitieven heerste veel paniek, inwoners geloofden nog in de duivel en zwarte magie. De heksenvervolging heeft tienduizenden slachtoffers geëist op de brandstapel in de Renaissance. Alchemisten, filosofen en vrijdenkers werden tot de dood gemarteld onder druk van de kerk.

Ook Jheronimus Bosch ontvluchtte de inquisitie met zijn vrijpostige en ondeugende taferelen, maar z’n schilderijen zijn de beroemdste en beruchtste visualisaties van de Bijbelverhalen ooit, sinds de Dag des Oordeels zelf.

Jheronimus Bosch 3D Galerij

Jheronimus Bosch 2

In het 3D-Museum brengen we 3 drieluiken van Jheronimus Bosch bijna tot leven met fysieke sculpturen op mensenmaat, nl. de Tuin der Lusten, het Laatste Oordeel en het Antonius-drieluik.

Er werd voor de reproducties van Bosch niet toevallig voor deze 3 drieluiken gekozen. In het Antonius drieluik weerstaat de Heilige Antonius aan tal van duivelse verleidingen (dwang), dit in schril contrast tot de gewone sterveling in de Tuin der Lusten waar volop wordt gezondigd (vrije wil), en in het Laatste Oordeel zien we de gevolgen van dit zondig leven (straf).

Tuin der Lusten schaal 45:1

Museo del Prado, Madrid

Het bekendste drieluik van Bosch, de Tuin der Lusten,  is 220 cm hoog en 389 cm breed, of ruim 8 m². De reproductie in 3D bedraagt circa 360 m². Maar liefst 220 personages van het originele canvas werden onder de loep genomen en tot fysieke sculpturen op menselijke grootte herschapen.

Met de Tuin der Lusten toont Jheronimus Bosch hoe wij stervelingen, ontsproten uit het aards paradijs, via ons onkuise leven op aarde op weg zijn naar de gruwelijke hel.

Tuin der Lusten – ca. 1480 – Museo del Prado, Madrid

Laatste Oordeel schaal 18:1

Akademie der bildenden Künste Wien, Wenen

Het originele drieluik over het Laatste Oordeel van Bosch is 163 cm hoog en 247 cm breed, of ongeveer 4 m². De reproductie in 3D bedraagt circa 70 m². Niet minder dan 93 personages vanop het canvas zijn vormgegeven in fysieke sculpturen op menselijke grootte.

Met het Laatste Oordeel waarschuwt Bosch voor de gevolgen van een zondig leven en ziet men de meest vreselijke folteringen die de stervelingen op de dag des oordeels moeten ondergaan.

Altaartriptiek met Het Laatste Oordeel circa 1482 Gemäldegalerie Berlijn

Antonius triptiek schaal 24:1

Museu Nacional de Arte Antiga, Lisbon

De triptiek van de H. Antonius is 131 cm hoog en 238 cm breed, of ruim 3 m². De reproductie in 3D bedraagt ruim 76 m². Circa 43 personages van het oorspronkelijke canvas werden onder het vergrootglas genomen en in fysieke sculpturen op menselijke grootte vormgegeven.

In de tijd van Jheronimus Bosch oogstte de Heilige Antonius veel bewondering. Hij was de enige die kon weerstaan aan de duivelse verleidingen en het plegen van ontucht en zonde. Dit in tegenstelling met de gewone stervelingen in dit drieluik …

 

Antonius triptiek circa 1501 Musea Nacional de Arte Antiga, Lissabon

Jheronimus Bosch Levensloop

Moeten we Bosch zien als een sarcast vol bittere spot of als een fantast die op satirische wijze de tirannie van de kerk uit die tijd symboliseert?

Om het denkraam van de meesterlijke kunstenaar beter te vatten keren we terug in de geschiedenis, naar de tijd toen Bosch nog een kind was. Bosch werd geboren in 1450 in het huidige Nijmegen, het voormalige Graafschap Vlaanderen, onder bewind van de hertogen van Bourgondië. Hij groeide op in een arm, maar intellectueel nest, en werd algauw schilder, net als zijn vader. De man was getrouwd maar had géén kinderen. Hij stierf onvermogend op 66 jarige leeftijd, een hoge leeftijd voor die tijd.

Er zijn ruim 25 kunstwerken van Bosch bewaard gebleven, verspreid in musea over de hele wereld. Ongeliefd toen hij leefde, maar ingelijfd door opdrachtgevers als de hertogen van Bourgondië en de koning van Spanje gaat hij de geschiedenis in als de duivelsmaker, en blijft hij razend populair tot ruim 500 jaar z’n dood.

Jheronimus-Bosch-Antonius-drieluik

In 1930 werd onder invloed van de psychoanalyse veronderstelt dat Bosch krankzinnig was of dat hij op zijn minst geobsedeerd zou zijn door zonde en schuld.

Zijn droombeelden die hij op het canvas verwerkte hadden zo’n bezwaarlijke invloed op het moraal van de toeschouwer dat hij niet als normaal mens kon worden aanzien.

Later vroeg men zich af Bosch een junkie was, hij leefde tenslotte in de tijd van alchemisten en onbetrouwbare magiërs. De ongebreidelde fantasie van Bosch doet de toeschouwer zich inderdaad afvragen waar hij het allemaal vandaan haalt. Niet alle schilders die aan het eind van de middeleeuwen leefden, hadden immers een dergelijk gruwelijke beeldtaal.

Maar tegenwoordig gaat men ervan uit dat Bosch vrijwel uitsluitend in opdracht werkte en dat zijn opdrachtgevers uit de burgerlijke elite hun zinnebeelden in de werken van Bosch weerspiegelden. Veel thema’s uit Bosch’ werk hebben betrekking op elementen waar de gegoede burgerij zich mee bezighield, of waar ze zich net aan stoorde, zoals ontucht, wellust en zonde.

Jheronimus Bosch 5
Jheronimus Bosch

Back to top