Laatste Oordeel Jheronimus Bosch

Er zijn maar weinig kunstenaars die zoveel wrevel in onze geschiedenis hebben veroorzaakt als Bosch.

Elke zichzelf respecterende Vlaamse Primitief had z’n eigen versie van het Laatste Oordeel, maar de weergave van Bosch was sarcastisch, bevatte smadelijke godslastering en druiste radicaal in tegen elke vorm van humaan respect.

Zijn illustraties van de helleliteratuur waren een doorn in het oog van de Kerk en bezorgden het puriteinse volk heel wat nachtmerries.

Het drieluik wordt van links naar rechts gelezen. Op het linkerpaneel is de schepping van Adam en Eva en hun zondeval te zien. Op het rechterpaneel troont Satan met z’n gevolg in de hel. En op het middenpaneel symboliseert Bosch elke vorm van menselijk verderf.

Jheronimus Bosch Laatste Oordeel,

Jheronimus Bosch Laatste Oordeel,

De Erfzonde Linker paneel

Als in een wervelwind huppelen Adam en Eva door het Aards Paradijs, maar eindigt alles in een rijstpapbuffet met gouden lepeltjes ?

Het hoofdthema van het linkerluik is de erfzonde. Het toont het paradijshuwelijk van Adam en Eva, hun zondeval dat werd veroorzaakt door niet te weerstaan aan verleiding en de daarmee gepaard gaande verbanning uit het paradijs. Helemaal bovenaan is de val van de opstandige engelen afgebeeld, waarmee de schilder verwijst naar de intrede van het kwaad.

Jheronimus Bosch

Genesis

Was het poëtische scheppingsverhaal een sprookje dat het verkoopsucces van de Bijbel bepaalde, of eerder ethische politiek?

De hel ontstond al op de eerste scheppingsdag van de wereld. Met Gods’ creatie van licht ontstond ook de duisternis, de maan en de sterren, maar ook goede en kwade engelen. 

Opstandige engelen, zoals Lucifer, werden uit de hemel verdreven naar de hel. De ongehoorzame mens wachtte later hetzelfde lot.

Jheronimus Bosch

de schepping

De schepper kneedde Eva met blosjes op de wangen voor de eenzaam dolende Adam. De rest is geschiedenis …

Volgens de paradijsvertelling schiep God de hemel en aarde, dieren en planten, en uit de aardbodem maakte Hij de eerste mens, een man.

God vond het niet goed dat de man alleen zou blijven en wilde een helper voor hem maken. Daarom liet God de mens in een diepe slaap vallen, ontnam hem een rib, en bouwde daarvan een vrouw. De mens herkende haar als ‘zijn eigen gebeente en zijn eigen vlees’. De man en vrouw waren naakt, maar schaamden zich niet.

God plaatste Adam en Eva in het aards Paradijs en vertelde hen dat zij het fruit van alle bomen in de tuin konden eten, behalve het fruit van de boom van de kennis van goed en kwaad, met als doel de mens van losbandige dromen af te brengen.

Jheronimus Bosch

de verleiding

Adam en Eva waren naakt en gelukkig in het paradijs. Pas na de corruptie kwam schaamte, kleding, en zweet. De lange broek is een straf …

De slang beweerde dat als zij van de vruchten van die boom zouden eten, zij helemaal niet zouden sterven, maar integendeel hun ogen zouden opengaan, zij als goden zouden zijn en kennis zouden hebben van goed en kwaad.

De vrouw weerstond als eerste de verleiding niet, at van de vrucht, en gaf het fruit ook aan Adam. Zij werden zich op dat moment onmiddellijk bewust van hun naaktheid en gingen zich ervoor schamen. Met vijgenbladeren bedekten zij vervolgens hun geslachtsdelen.

Gods verbod dat de dood aankondigt en menselijke naaktheid, en de slang (Satan) als verleider van de vrouw, markeert het begin van een nieuw verhaal, eindigend met de verdrijving uit de Hof van Eden.

De zonde van Adam en Eva en het daaruit voortvloeiend verlies van de gunst van God en hun plezierig verblijf in het Paradijs staat bekend als de zondeval.

Jheronimus Bosch

de verbanning

Na de ongehoorzaamheid van Adam en Eva jaagde God hen weg uit het paradijs.

Nu ze kennis hadden gekregen van goed en van kwaad, verhinderde God dat Adam en Eva nog langer van die boom zouden kunnen eten en daardoor eeuwig zouden kunnen leven.

Aldus deed de dood zijn intrede. En aangezien de mens niet voor altijd meer kon leven, moest hij zichzelf voortplanten. Seks en de verleiding tot seks werd vanaf toen aangenomen als de eerste zonde van de mens en werd vanaf meet af aan een taboe.

Sinds de erfzonde wordt de wereld geplaagd door kwaadaardigheid, zonde, lijden, ziekte en dood. De beslissing van Adam en Eva heeft ertoe geleid dat elk mens geboren wordt met een zondige natuur, een natuurlijke neiging om te zondigen met wellust, decadentie en ontucht als gevolg.

Jheronimus Bosch

De rol van de slang

Adams eerste huisdier na de zondeval was een slang.

De rol van de slang als verleider van Adam en Eva is evident, de slang is het eeuwenoude symbool voor de mannelijke seksuele kracht, het mannelijk lid dat in erectie is. Dit dier heef géén oogleden. Ook Freud zag in de slang een fallussymbool 

In de Bijbel vertegenwoordigt de slang Lucifer, de gevallen engel. De slang wordt in Genesis beschreven als de sluwste onder alle dieren. Als een kwade geest kruipt hij rond op de grond als de fallus der aarde. Zich voedend met wellust neemt hij het bezit van vrouwen. Een lust die zich niet beperkt tot één, maar tot meerdere vrouwen, net als een slang zijn oude huid telkens opnieuw afwerpt. Een mens is afhankelijk van zijn medemens als een slang van zijn huid …

 Mythologisch wordt de slang gezien als hartstochtelijk en romantisch en staat hij graag in het middelpunt van het leven van de partner. Goed in het verleiden, in hofmakerij en romantiek, maar als het aankomt op trouw tast de partner vaak in het duister. 

over appels en citroenen

Appelen als citroenen verkopen, schone appels zijn ook wel zuur, dat zijn appels op gouden benen.

In de kunst wordt de verboden vrucht vaak voorgesteld met een appel. Dit idee is ingegeven door de Latijnse naam van de appel: ‘malus’, wat behalve ‘appel’ ook ‘slecht’ betekent, en meteen ook verwijst naar de Adamsappel. Uit het Bijbelse verhaal valt echter niet op te maken of het een appel was of een andere vrucht. 

Blijkbaar is zelfs de mysterieuze vrucht in de hand van Eva op het ‘Lam Gods’ geen appel maar een citrusvrucht. Wat van Eyck schilderde was veel logischer want is het Midden-Oosten waar de Tuin der Lusten zich bevond groeien géén appelbomen maar wel citrusplanten.

Jheronimus Bosch

De Dag des Oordeels Midden paneel

De nood breekt de wet ter verontschuldiging van iets dat ongeoorloofd of tegen de gewoonte indruist …

In traditionele voorstellingen van het Laatste Oordeel, zoals dat van Hans Memling, is het middenpaneel nauwkeurig opgesplitst in twee groepen. Links bevinden zich de uitverkorenen op weg naar de hemel of naar het linker paneel, en rechts bevinden zich de verdoemden op weg naar de hel of naar het rechter paneel.

Bosch breekt echter kordaat met dit traditioneel zinnebeeld door alleen maar verdoemden af te beelden over het ganse middenpaneel. Deze verdoemden bevinden zich in een brandende en door demonen bevolkte wereld, alsof hij wil aangeven dat de aarde volledig in de greep van de duivel is.

Jheronius Bosch

de zonderling

 In het middenpaneel links wordt welgeteld één ziel door een engel uit deze hel op aarde gered. 

Door zoveel verdoemden te zetten tegenover die ene uitverkorene geeft Jheronimus Bosch blijk van een zeer negatief mensbeeld, waarin niemand ontkomt aan zijn of haar zonden. 

In de middeleeuwen gebruikten mensen uit armoede soms bedorven rogge om brood te bakken, zonder te vermoeden dat schimmels bij verhitting veranderden in een vorm van hallucinerende drugs.

Van Bosch wordt vaak gesuggereerd dat hij met opzet gebruikt maakte van deze middeleeuws LSD als bron voor zijn levendige hallucinaties en surrealistische visies.

Jheronimus Bosch

seks in de 15e eeuw

Erotiek vierde al in de middeleeuwen hoogtij. Aan het einde van de 15de eeuw was er sprake van een echte seksuele revolutie.

zelfbevrediging

Tot op heden praat niemand gemakkelijk of openlijk over masturbatie. De oorzaak ligt in ons geloof. 

Masturbatie was eeuwenlang een zondige ziekte met als gevolg een gigantisch taboe dat zelfs na diverse seksuele revoluties blijft hangen in onze hedendaagse moderne westerse samenleving. Het verbodene gaf zelfs een impuls aan de voorlopers van de porno-industrie.

Sinds de erfzonde van Adam en Eva bestempelt het christendom zelfbevrediging als een gevaarlijke, zondige en egoïstische daad, waardoor mensen zich eeuwenlang in het geheim en in angst hebben overgegeven aan zelfbevlekking.

Het beleven van seksuele lust, het plegen van de daad die niet gericht was op de voorplanting in het bijzonder, was volgens de moraalridders van de kerk een vorm van verderfelijke ijdelheid, niet-productieve ontspanning en weelde.

Het ziektebeeld dat eeuwenlang werd voorgeschoteld ontwikkelde zelf een nieuwe bedrijfstak in de Renaissance, die producten leverde als kuisheidsgordels en bandages om te voorkomen dat vrouwen de benen konden spreiden.

dierenseks

De duivelse demonen in het Laatste Oordeel van Bosch zijn een spottende weerspiegeling van de halfgoden uit de oudheid. Deze half mens, half dier wezens zijn ontstaan na seksuele betrekking tussen mens en dier.

Een ernstige zonde voor de Kerk was seks die géén kinderen kon voorbrengen, zoals sodomie, pedofilie, seks met iemand van hetzelfde geslacht, masturbatie en bestialiteit. 

Zij die zich aan onnatuurlijke seks overgaven konden, indien betrapt, vrijwel altijd op de dood rekenen: aan de galg, onthoofd, verdronken of op de brandstapel.

Homoseksualiteit

Sodomie was in de late middeleeuwen immers een zware doodzonde.

Het begrip ‘sodomie’ stamt uit een Bijbels verhaal over twee zondige steden, Sodom en Gomorra. De mannelijke inwoners hadden er ‘tegennatuurlijke’ seks met elkaar gehad, en als straf vernietigde God de steden.

Tussen circa 1400 en 1700 werden in Brugge, ‘het Sodom van het Noorden’, 179 mensen beschuldigd van ‘tegennatuurlijke’ seksuele handelingen. Maar liefst 113 van hen werden er ter dood veroordeeld en eindigden op de brandstapel. 

In de Brugse bronnen treffen we dan ook heel wat voorbeelden aan van een bloeiend ‘uitgaansmilieu’ avant la lettre, met talrijke bordelen en badhuizen die fungeerden als hoerenhuis.

duivelsriten

Text content

de zwarte dood

In 1347 bereikte de pestepidemie Europa met ongeveer 50 miljoen mensen doden als gevolg.

Het rattenvirus dat zich ontwikkelde in de open riolering van die tijd verspreidde zich snel onder de bevolking en doodde één derde van het aantal Europese inwoners.

Hele dorpen werden weggevaagd. Land kwam braak te liggen omdat er niemand was om het te bewerken. Voor de overlevenden was er niks om te eten. 

Veel mensen, waaronder Bosch, Veel mensen geloofden dat de pest een straf van God was. De kerken liepen vol en de bevolking wordt door priesters opgeroepen tot boetedoening. 

heksenvervolging

In de Gouden Eeuw ontwikkelde zich ook de medische wetenschap, wat een echte mannensport blijkt te zijn.

De economische bloei in de Renaissance was enkel voor mannen weggelegd. Vrouwen werden gedenigreerd en achteruitgesteld. Waarschijnlijk hadden we om die reden ook géén vrouwelijke Vlaamse Primitieven.

Vrouwen die zich bezig hielden met geneeskunst werden plots vervolgd in deze concurrentiestrijd. De mannen zochten een zondebok en die kregen ze in de vorm van de heksen. Intelligente vrouwen worden niet meer gewaardeerd en de meeste geleerde vrouwen eindigde, en als heks op de brandstapel. Vrouwen werden eeuwenlang uit de geneeskunst geweerd.

De grote heksenvervolging tijdens de Renaissance in Europa eiste 60.000 ‘heksen’ op de brandstapel.

synopsis

De officiële levensverwachting van een Renaissance baby was slechts 25 jaar.

Rekening houdende met de kinderziekten stierven heel wat jongeren nog voor ze 20 waren, maar eens voorbij die leeftijd maakte men een aanzienlijk grote kans om te leven tot op een leeftijd van 45 jaar.

Maar dat werd beinvloed door 2 pestepidemie
en natuurlijk door de relatief hoge kindersterfte in die tijd.

De gemiddelde levensduur voor vrouwen was 30 jaar. Zij overleden vaak door een mislukte bevalling of door kraamkoorts.

De samenleving bestond voor 60% uit mensen onder de 25. Dus de maatschappij was dynamisch en jong. De huwelijksleeftijd lag rond de 12 jaar.

Jheronimus Bosch levensloop

Moeten we Bosch zien als een sarcast, iemand vol bittere spot, of eerder als een realist die op satirische wijze de tirannie van de kerk uit die tijd symboliseert?

Om het denkraam van de meesterlijke kunstenaar beter te vatten keren we terug in de geschiedenis, naar de tijd toen Bosch nog een kind was.

Bosch werd geboren in 1450 in het huidige Nijmegen, het voormalige Graafschap Vlaanderen, onder bewind van de hertogen van Bourgondië.

Hij groeide op in een arm, maar intellectueel nest, en werd algauw schilder, net als zijn vader. De man was getrouwd maar had géén kinderen. Hij stierf onvermogend op 66 jarige leeftijd, een hoge leeftijd voor die tijd.

Er zijn ruim 25 kunstwerken van Bosch bewaard gebleven, verspreid in musea over de hele wereld. Ongeliefd toen hij leefde, maar gewaardeerd door opdrachtgevers als de hertogen van Bourgondië en de koning van Spanje gaat hij verder de geschiedenis in als de duivelsmaker, en blijft hij razend populair, ruim 500 jaar z’n dood. 

In 1930 werd onder invloed van de psychoanalyse veronderstelt dat Bosch krankzinnig was of dat hij op zijn minst geobsedeerd zou zijn door zonde en schuld. Zijn droombeelden die hij op het canvas verwerkte hadden zo’n bezwaarlijke invloed op het moraal van de toeschouwer dat hij niet als normaal mens kon worden aanzien.

Later vroeg men zich af Bosch een junkie was, hij leefde tenslotte in de tijd van alchemisten en onbetrouwbare magiërs. De ongebreidelde fantasie van Bosch doet de toeschouwer zich inderdaad afvragen waar hij het allemaal vandaan haalt. Niet alle schilders die aan het eind van de middeleeuwen leefden, hadden immers een dergelijk gruwelijke beeldtaal.

Maar tegenwoordig gaat men ervan uit dat Bosch vrijwel uitsluitend in opdracht werkte en dat zijn opdrachtgevers tot de burgerlijke elite behoorden. Veel thema’s uit Bosch’ werk hebben betrekking op zaken waar de gegoede burgerij zich mee bezighield, of waar ze zich aan stoorde, zoals ontucht, wellust en zonde.

de 7 hoofdzonden

Woede (Ira) als boeren, vechtend op een weide voor een herberg,

Afgunst (Invidia) als een burenruzie in een kleine stad,

Hebzucht (Avaricia) als corrupte rechter,

Onmatigheid (Gula) als een smulpartij in een herberg,

Luiheid (Accidia) als een ingedutte man die zijn geloof verwaarloost,

Wellust (Luxuria) als een decadent gezelschap in de buitenlucht,

IJdelheid (Superbia) als een vrouw die zichzelf bewondert in een spiegeltje dat opgehouden wordt door een duiveltje.voorhoudt.

De Hel Rechter paneel

Text content

Jheronimus Bosch

Bosch heeft het Laatste Oordeel maar liefst twee maal geschilderd.

Kunstacademie, Wenen

De eerste versie van het drieluik van Bosch over het Laatste Oordeel hangt in de Akademie der bildenden Künste in Wenen. Het authentieke werk is gesigneerd door Bosch in 1482.

Dit is het schilderij dat werd gereproduceerd in het 3D Museum tot fysieke sculpturen, er werd bewust gekozen voor de eerste en oorspronkelijke versie.

Groeningemuseum

Het tweede originele drieluik van het Laatste Oordeel van Jheronimus Bosch dateert uit 1486 en hangt in het Groeningemuseum in Brugge. Het werk komt in grote lijnen overeen met Bosch’ eerste versie in Wenen. Ook hier breekt de schilder met de traditie door de uitverkorenen op weg naar de hemel bewust weg te laten en de ganse wereld uit te beelden als één hel.

Musea Brugge bezit een aanzienlijke collectie van het Laatste Oordeel van diverse Vlaamse Primitieven. Niet enkel de versie van Bosch, maar ook die van Jan Provoost en Pieter Pourbus.