Lam Gods Jan van Eyck

De Aanbidding van het Lam Gods bestaat nu ook in 3D fysieke sculpturen, uniek in de wereld.

Het altaarstuk van de Sint-Baafskathedraal van Gent werd geschilderd door de gebroeders van Eyck rond 1430 in opdracht van de toenmalige Gentse schepen Vijd. Voor de huisvesting van het gigantische veelluik werd speciaal een extra kapel gebouwd. Het Lam Gods is het beroemdste en grootste werk van de hofschilders van Eyck, het polyptiek bestaat uit 12 panelen recto-verso, of in totaal 24 scènes.

In het 3D Museum zijn de 2 grootste panelen van het open middenstuk gereproduceerd in 3D, met de aanbidding van het lam met de engelen, en de Heilige Drievuldigheid met God de Almachtige, de Maagd Maria en Johannes de Doper. Ook de zijpanelen van het gesloten altaarstuk, met Adam en Eva, en de Annunciatie met de aartsengel Gabriël en de Maagd Maria, zijn vormgegeven in fysieke sculpturen.

Tot 1930 kon de bevolking het altaarstuk in open toestand slechts tweemaal per jaar bekijken, op Pasen en Kerstmis.

Behalve op deze twee feestdagen kon je het veelluik enkel bezichtigen in gesloten toestand, kortom, alleen de scènes op de achterkant waren zichtbaar. Gedurende de gewone dagen bleven de vleugels gesloten.

De parels op de gewaden van God de Almachtige, de Maagd Maria en Johannes de Doper zijn hyperrealistisch. Je kan zelfs onderscheiden of het gaat om robijn, smaragd of een andere steensoort.

Uit botanische studies blijkt dat je in dit paneel meer dan 500 verschillende soorten planten en bloemen kan onderscheiden en herkennen.

Waarom wordt Jezus het Lam van God genoemd?

Het uit zijn hals bloedende lam is een symbool: het stelt Jezus voor die zijn leven opoffert om de mensheid van zijn zonden te verlossen, een weerspiegeling van de kruisiging van Jezus aan het kruis. Toen Jezus in in het Oude Testament ‘het Lam van God’ werd genoemd, had dit betrekking op het feit dat Hij het perfecte en hoogste zondoffer was, ‘het Lam van God dat de zonde van de wereld wegneemt’.

Offergaven waren gebruikelijk in de oudheid, en Jezus was het ultieme ‘schuldoffer’ van Christus, het Bijbelse offer dat God zou brengen als boetedoening voor de zonden van zijn volk. Het doden van een lam en het aanbrengen van het bloed op de deurstijlen, zodat de engel des doods de mensen met dat “merkteken” kan waarschuwen, is de symbolische voorstelling van het verzoenende werk van Christus aan het kruis.

Elke ochtend en elke avond werd in de Tempel in Jeruzalem een lam geofferd voor de zonden van het volk. De mystieke aanbidding werd omringd door honderden mensen, op het paneel zien we pelgrims, kluizenaars, kruisvaarders, ridders en engelen. Hoewel de gedachte van een dergelijk systeem van offergaven (het doden van dieren) vreemd lijkt in ons hedendaagse denken, begrijpen we hiermee de oorsprong. Dat de dood het gevolg is van een zonde, volgens de Bijbel althans…

Aanbidding van het Lam, Jan van Eyck, open altaarstuk, Sint-Baafskathedraal Gent

Aanbidding van het Lam, Jan van Eyck, open altaarstuk, Sint-Baafskathedraal Gent

Rex Regnum et Dominus Dominantium

De drie centrale bovenste panelen tonen een Deësis (aanbidding) van drie monumentale figuren in blauw, rood en groen: een Bijbelse voorstelling van God op een troon als de ultieme rechter, geflankeerd door de Maagd Maria en Johannes de Doper.

De ingetogen jonge Madonna straalt een enorme zachtheid uit, de inscripties in haar halo getuigen haar schoonheid: ‘In schoonheid overtreft ze de zon, haar plaats is boven de sterren. Ze is schitterender dan het daglicht. Ze is de weerspiegeling van eeuwig licht en een vlekkeloze spiegel van God’.

Maria’s kroon heeft vier verschillende bloemen: lelie, roos, akelei en meiklokjes, die in die volgorde symbool staan voor maagdelijkheid, liefde, nederigheid en zuiverheid.

De inscripties in de stralenkrans van God benadrukken zijn rol als heerser van de wereld: ‘Dit is God, de almachtige. Vanwege zijn Goddelijke majesteit de Allerhoogste, de Grootste. Vanwege zijn liefdevolle goedheid, milde Beloner vanwege zijn Vrijgevigheid.’

Musea Sculpta
Musea Sculpta 1
Musea Sculpta 2

Vijgenbladcampagne

Hoe het schaamhaar van Adam en Eva de geschiedenis van “het Lam Gods” bepaalde.

In het oorspronkelijke scheppingsverhaal waren Adam & Eva naakt, en ze schaamden zich niet voor elkaar. Pas na het eten van de verboden vrucht en het begaan van deze ongehoorzaamheid ontwikkelde zich schaamte en bedekten ze hun geslachtsdelen.

Naaktheid was in de Renaissance één groot taboe. Om te voldoen aan de wensen van de paus werden blote geslachtsdelen achteraf overschilderd met vijgenbladen. Dat is bijvoorbeeld gebeurd bij de muurschildering van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel.

In het Lam Gods bedekken Adam en Eva hun geslachtsdelen met de handen en een vijgenblad, maar hun genitale plukjes zijn niet verborgen. Een ondeugende Van Eyck trachtte aan de almachtige censuur te ontsnappen door naast het vijgenblad toch schaamhaar te schilderen.

Het schaamhaar van Adam en Eva zorgde ervoor dat “het Lam Gods” in zijn bestaan werd gecensureerd, overschilderd of verborgen. Het hoogtepunt van preutsheid was het jaar 1861. Toen kocht de Belgische staat het Lam Gods en gaf Victor Lagye de opdracht om een kopie te maken met een aangeklede versie van Adam en Eva.

Gelukkig zijn de originele panelen bewaard gebleven en later opnieuw teruggeplaatst in het veelluik. Ook de twee vervangpanelen bestaan nog steeds en hangen ook in de Sint Baafskathedraal in Gent.

Victor Lagye Adam
Jan van Eyck Adam
Jan van Eyck Eve
Victor Lagye Eve

Kerkelijk schroom

De piemel-politie van de kerk, vandaar zoveel sculpturen uit de oudheid waar de geslachten van ontbreken…

Al eens opgelet dat je nergens nog een schilderij of sculptuur zal tegenkomen van een naakte Christus aan het kruis, met uitzondering van het beeld dat Michelangelo maakt van David met een naakte piemel, wereldbekend met een ondeugende reden.

De meest beruchte ‘piemel-hakker’ is Paus Innocentius X die tussen 1644 en 1655 zelfs beelden liet toetakelen die waren overgeleverd van de Grieken en de Romeinen. Sommige beelden hadden bijna 2000 jaar overleefd, maar werden door deze anti-naaktheid campagne alsnog beschadigd. 

Het Vaticaan veranderde zo in een museum van vijgenbladen en marmeren piemels. Ergens in de krochten van de Vaticaanse Musea moet een kamer zijn waar alle afgehakte piemels worden bewaard. Deze kamer is één van de meest mythische plekken van het Vaticaan.

David

van Eyck 2020 een optische revolutie

Van 1 februari tot 30 april 2020 zijn alle schilderijen van de grootmeester te zien in het MSK Gent. Vanuit diverse hoeken van de wereld reizen de bewaarde kunstwerken naar het Museum voor Schone Kunsten. De Aanbidding van het Lam Gods staat centraal, het is trouwens de eerste maal dat het veelluik de Sint-Baafskathedraal verlaat. 

Van Eyck

Closer to van Eyck van Eyck in gigapixels

Heel wat schilderijen van Jan van Eyck werden fotografisch vastgelegd op een digitaal platform, dankzij de fondsen van de beroemde oliebaron en kunstverzamelaar Jean Paul Getty. Op de gigapixelsite Closer to van Eyck, met een zoomfunctie tot op microscopisch niveau, kan je de werken tot op 100 miljard pixels bekijken. 

Van Eyck 2

De Sibillen

Een sibille of helderziende is de heidense versie van een profeet, een ongelovige waarzegster.

De twee ongelovige waarzegsters, Erythrae en Cumae, werden door de kerkvaders opgeroepen en voorspelden de komst van Christus. Sibillen verkeerden vaak in extase. Pas na het verbod op de heidense cultus in de 6e eeuw verdwenen ook hun profetieën, hoewel ze tot ver in de middeleeuwen afgebeeld werden, zoals op het Lams God, prominent bovenaan het gesloten altaarstuk.

Ghent Altarpiece 8

De Profeten

Niet enkel de heidense waarzegsters, maar ook de heilige profeten, voorspelden de geboorte van Jezus.

De profeet Zacharia en de profeet Micah worden samen met de sibellen bovenaan het altaarstuk weergegeven in de lunetten van het werk. ‘Verheug je enorm, o dochter van Zion … zie, je koning komt’, ‘Niets sterfelijks klinkend, word je geïnspireerd door kracht van omhoog’, ‘De Hoogste Koning zal komen en zal door de eeuwen heen in het vlees zijn’.

Ghent Altarpiece 6
Ghent Altarpiece 7

De Annunciatie

Maria-Boodschap of Aankondiging van de Heer (Annuntiatio Domini in het Latijn) is het hoogfeest ter gedachtenis van de aankondiging (annunciatie) van de geboorte van Jezus aan Maria.

Ghent Altarpiece
Ghent Altarpiece 1

De Schenkers

De Gentse schepen Joos Vijd en zijn vrouw Elisabeth Borluut geven de opdracht aan Jan en Hubert om Het Lam Gods te schilderen. Ze laten een extra kapel bouwen in de Sint-Baafskathedraal, speciaal voor het werk. De kapel wordt de Vijdkapel gedoopt. Joos was naast schepen ook een vermogende Vlaamse edelman en liet zich samen met z’n echtgenote afbeelden op het Lam Gods. Na de inhuldiging van het altaarstuk werd Vijd ere-Burgemeester van Gent en vertrouwensman van Filips de Goede.

Ghent Altarpiece 2
Ghent Altarpiece 3

De Evangelisten

Een evangelist is een schrijver die een boodschap van het christendom aan buitenstaanders overbrengt. De Bijbel kent vier evangelisten die het christelijk geloof verkondigen onder ongelovigen: Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. Twee ervan zijn weergegeven in het Lam Gods.

Johannes de Doper links is te herkennen aan zijn lang haar en woeste baard. Hij is blootsvoets en draagt een lange mantel. Het lam dat de apostel vasthoudt verwijst naar Jezus, ‘Zie het Lam Gods, dat de zonde der wereld wegneemt’. Johannes de Doper was de patroonheilige van Gent en van de Sint-Baafskathedraal waarvoor het altaarstuk was bestemd.

Rechts zien we Johannes de Evangelist, hij ziet er jong en vrouwelijk uit, met krullen, en als enige apostel zonder baard. In zijn handen houdt hij een kelk met slangen vast. Deze voorstelling verwijst naar een oude legende waarin verteld wordt dat Johannes uit een gifbeker dronk en toch gespaard bleef.

Ghent Altarpiece 4
Ghent Altarpiece 5

Back to top