The Markt of Bruges with horse carriage, Belgium

Tuin der Lusten Jheronimus Bosch

Eeuwenlang hield de kerk het lichaam gevangen.

Het huwelijk diende voor de voortplanting en het dempen van lusten. Genot was uit den boze. Maar beschikte het lichaam niet over een seksuele uitrusting die vanzelf genot ontstak? En vormde het wereldberoemde drieluik niet een handleiding daarvoor?

God gaf Adam en Eva de boodschap, geen seks als daad van lust of begeerte, maar enkel als daad van voorplanting. Zo luidde de officiële leer in het paradijs, maar na de zondeval werd overal driftig gezondigd.

De Tuin der Lusten van Bosch dateert van de 15e eeuw, de late Middeleeuwen of de vroege Renaissance, een periode van welvaart in het Graafschap Vlaanderen, maar ook van hoogmoed, zonde en ontucht, véél ontucht.

Bosch richtte zijn spottende pijlen op de hypocrisie van de kerk, op het snobisme van de adel en de zedeloosheid van het volk. Hij ontvluchtte de brandstapel met dit schilderij.

Het drieluik heeft een chronologische volgorde en leest zich van links naar rechts, vloeiend vertegenwoordigen ze Eden, de tuin van aardse geneugten en de hel.

Tuin der Lusten Linkerpaneel

In de Tuin der Lusten van Bosch bedekken Adam en Eva hun edele delen niet.

Op het linkerpaneel van het drieluik staan Adam en Eva bij God in het aards paradijs. Hier leven ze nog gelukkig, naakt en zonder schaamte.

Adam en Eva tonen hun geslachtsdelen openlijk aan het publiek, een doorn in het oog van de clerus, maar Bosch benadrukt hiermee dat zijn scène van het paradijshuwelijk plaatsvindt voor de zondeval.

Het eerste mensenpaar was zich nog niet bewust van goed en kwaad, van zonde en ontucht. Het is de enige onschuldige dialoog tussen een man en een vrouw van het ganse drieluik.

In tegenstelling tot het scheppingsverhaal van andere schilders is op het canvas van Bosch géén appelboom noch olijfboom te bespeuren.

The Garden of Earthly Delights Jheronimus Bosch left panel

Genesis

Bosch laat zien hoe God Eva presenteert aan Adam. Zij vermijdt de blik van Adam, maar toont verleidelijk haar lichaam.

Adam kijkt verbaasd.  Enerzijds is hij verrast over de aanwezigheid van de God en anderzijds beseft hij dat Eva van dezelfde aard is als hijzelf en is gemaakt uit zijn eigen lichaam. Tenslotte kan uit de intensiteit van Adams blik worden vastgesteld dat hij seksuele opwinding ervaart en de primaire drang om zich voor het eerst te reproduceren.

Er is een duidelijk fysiek contact tussen het drietal. De tenen van Adam leunen aan tegen de voeten van God, en God houdt Eva vast bij de pols. Er ontstaat hierdoor een complex van magische energie.

Tuin der Lusten

Fauna & Flora

Hoe kon Bosch een olifant en een giraf schilderen zonder deze dieren ooit gezien te hebben?

Opmerkelijk in Bosch’ weergave van zijn aards paradijs zijn de afbeeldingen van exotische dieren en planten. Het is onmogelijk dat Bosch deze uitheemse fauna en flora al in levende lijve had gezien.

Bosch speelt daarmee in op geruchten uit zijn onmiddellijke zeehavenomgeving en illustreert het dieren- en plantenrijk gebaseerd op de volksvertellingen van de overzeese ontdekkingsreizigers Christopher Columbus en Vasco da Gama uit dezelfde periode.

De auteur van het schilderij bood zijn Europese toeschouwers dus heel wat informatie over het leven op het terra incognita van vreemde continenten. De vorm van de dieren echter is bijzonder grappig en wijkt sterk af van hun natuurlijke anatomie, waarschijnlijk net als de zeemansverhalen na maanden van scheurbeuk en hallucinaties.

Tuin der Lusten

Uil

Bosch was een dierenvriend, zijn fauna charmeert elke hoek van het drieluik, maar de uil was zijn duivelse propaganda.

Er staan er wel honderden op de schilderijen van Jeroen Bosch. Steenuilen, ransuilen, kerkuilen. De uil stond in de middeleeuwen voor het gevaar van de altijd op de loer liggende duivel en was dus voor de ‘duivelmaker’ Bosch een trouwe bondsgenoot. Het nachtdier symboliseert zowel goed als kwaad, het licht en de duisternis.

Tuin der Lusten

Bron van Leven

In de paradijsfontein wordt het geslacht van een man en een vrouw verenigd in één organische vorm. 

De symbolische bron van leven is monumentaal opgebouwd, te starten onderaan met de vagina, baarmoeder, eileiders en eierstokken, om te eindigen bovenaan met de fallus van een man.

Het roze bouwwerk staat centraal in de Tuin der Lusten en belichaamt de oorsprong van ons bestaan, menselijk leven dat ontstaat na gemeenschap tussen man en vrouw.

De lichaamssappen vloeien rijkelijk uit de levensbron. Uit het water drinken ook de dieren. De zuiverheid en puurheid van het water wordt benadrukt door de edelstenen aan de voet van de bron.

Tuin der Lusten

Tuin der Lusten Middenpaneel

In de Tuin der Lusten krioelt het van de mensen, die bovendien allemaal naakt zijn. Opvallend is dat kinderen en oude mensen ontbreken.

Bosch waarschuwt ons voor verlangen, dat de wereld is binnengekomen met het eerste paar mensen. Dit verlangen bereikt zijn hoogtepunt in het centrale paneel, waar ontelbare figuren allerlei lustgedreven activiteiten ontplooien.

Behalve heel wat expliciete naaktscènes bevat het onmogelijke elementen zoals vliegende vissen en fabeldieren. Onder de mensen bevinden zich ook mythische figuren zoals behaarde wilden, zeemeerminnen en zeeridders die de ongeremde seksualiteit benadrukken.

Genitale Emoji

In de middeleeuwen was de kerk het equivalent van de achterbank van een auto, de plaats waar miljoenen mensen hun eerste keer beleefden.

De 5 monumentale ‘gebouwen’ die Bosch voorstelt in het middenpaneel bovenaan zijn interpretaties van kerken en kathedralen uit die tijd. De torens en bakstenen werden vervangen door vlezige penis- en vagina-vormig elementen. Meerdere clitorissen, teelballen en eikelvormige objecten weerspiegelen het zinnebeeld van zijn surrealistische creaties.

In de middeleeuwen werden huizen door hele families gedeeld, privéslaapkamers bestonden alleen in de woningen van de adel. Het was dus lastig voor echtparen en geliefden om een plekje te vinden om ongestoord de liefde te bedrijven. Kerkgebouwen waren favoriete plekken voor het bedrijven van de liefde.

Bosch speelde duidelijk in op de actualiteit met zijn zedeloze beeldliteratuur, niet enkel met de obscène transformatie, maar ook met de locatie van deze gebouwen, telkens op een waterlijn die de 3 toen bekende continenten voorstelt, Europa, Azië en Afrika. Zonde en lust is over de hele wereld verspreid.

Garden of Earthly Delights 11

Verboden Vrucht

De exotische vruchten in de Tuin der Lusten waren middeleeuwse viagra voor de bewoners van het paradijs.

Het zinnebeeld uit de Bijbel waar Eva als eerste van de verboden vrucht eet, en de appel ook deelt met haar man, wordt uiterst superlatief vertaald door Bosch. Niet beperkt tot één appelboom zoals in het authentieke verhaal uit het Oude Testament, maar overal verspreid over het ganse middenpaneel wordt de magie van de verboden vrucht door Bosch tentoongesteld.

De vrucht beperkt zich niet enkel tot een appel maar neemt tal van andere fruitpersonages aan. We zien aardbeien, citrusvruchten, peren, frambozen, druiven, kersen en bessen in allerhande kleuren en vormen. De bewoners van de Tuin der Lusten smullen gretig, delen onder elkaar,  en gebruiken de zondige vruchten als vaartuig, als vliegtuig en zelfs als huisvesting en masturbatie-instrument.

Garden of Earthly Delights 28

Polygamie

Garden of Earthly Delights 29

Veelwijverij was volgens de kerk een ernstig vergrijp en werd streng afgestraft.

Het Bijbels huwelijk werd enkel van de zinlijke kant gezien, als geestelijke gemeenschap. Man en vrouw waren partners en moesten Adam en Eva weerspiegelen.

Trouw binnen het huwelijk was opgenomen in het Strafrechtelijk Wetboek, wat leidde tot verzet door de adel. Boeren, slaven en dienstmeisjes werden beschouwd als eigendom van hun meester, en hadden géén rechten maar enkel plichten als lijfeigenen.  Wil men veel kinderen, dan was veelwijverij een deugd, toen althans.

In de middeleeuwen stierven veel dorpelingen aan soa door polygamie. Was monogamie een menselijke uitvinding van de kerk om ziekten te bestrijden en de geboorte te beperken? Het wordt in aidsgebieden nog steeds gepredikt… 

Masturbatie

Garden of Earthly Delights 12

Tot op heden praat niemand gemakkelijk of openlijk over masturbatie. De oorzaak ligt in ons geloof.

Masturbatie was eeuwenlang een zondige ziekte met als gevolg een gigantisch taboe dat zelfs na diverse seksuele revoluties blijft hangen in onze hedendaagse moderne westerse samenleving. Het verbodene gaf zelfs een impuls aan de voorlopers van de porno-industrie.

Sinds de erfzonde van Adam en Eva bestempelt het christendom zelfbevrediging als een gevaarlijke, zondige en egoïstische daad, waardoor mensen zich eeuwenlang in het geheim en in angst hebben overgegeven aan zelfbevlekking.

Het beleven van seksuele lust, het plegen van de daad die niet gericht was op de voorplanting in het bijzonder, was volgens de moraalridders van de kerk een vorm van verderfelijke ijdelheid, niet-productieve ontspanning en weelde.

Het ziektebeeld dat eeuwenlang werd voorgeschoteld ontwikkelde zelf een nieuwe bedrijfstak in de Renaissance, die producten leverde als kuisheidsgordels en bandages om te voorkomen dat vrouwen de benen konden spreiden.

Adam en Eva

Garden of Earthly Delights 15

In het ondergrondse hol in de hoek rechtsonder van het middenpaneel zien we opnieuw Adam en Eva.

Adam wijst nadrukkelijk naar Eva als de hoofdschuldige van alle ellende. Eva is zich van géén kwaad bewust en heeft nog steeds een vrucht in haar hand. Voor haar mond bevindt zich een hostie, wat verwijst naar ‘slachtoffer’, vertaald van het Latijnse hostia. 

Omgekeerde Wereld

Garden of Earthly Delights 18

Vogels leven in water en vissen op het land of in de lucht.

De natuurlijke verhoudingen in grootte tussen mens, dier, plant en voorwerp zijn opgeheven volgens de principes van Bosch’ omgekeerde wereld. De natuurlijke habitat is verwisseld waardoor de vogels en de vruchten vaak even groot zijn als de mensen of zelfs nog groter.

Bosch benadrukt hiermee dezelfde chaos en kentering uit de Bijbel. Het leven van Jezus was vanaf zijn geboorte een aaneenschakeling van een wereld die totaal omgekeerd was. Hij die aangekondigd werd om als Koning te heersen, werd gekruisigd als een misdadiger. 

Polymnia

Garden of Earthly Delights 19

De beste vriend van een homo is vaak een vrouw.

Een homoseksuele man met bloemen in z’n anus leunt verleidelijk aan tegen een vrouw, die zich op haar beurt laat strelen door een andere man.

De bewuste vrouw geniet van de aandacht van ‘verkeerde’ mannen vanwege de tedere en emotionele aanrakingen, maar vertoont geen interesse in seksueel verkeer.

Van het ganse schilderij is zij de enige vrouw met een kap op haar hoofd, wat duidt op kuisheid. Haar plaats tussen meerdere mannen maakt haar de enige vrouw van het drieluik die niet uit is op woeste seks.

De vrouw heeft opvallend dezelfde houding als Adam op het linkerpaneel, met gestrekte benen en opgericht bovenlichaam. 

Morianen

Garden of Earthly Delights 13

In de Tuin der Lusten wonen ook negroïde mannen en vrouwen, terwijl er in Europa nog geen zwarte mensen leefden in de Middeleeuwen.

Bosch haalde z’n inspiratie van een zwarte tijger tussen witte de lakens bij Bartholomeus Dias, de ontdekkingsreiziger die als eerste Europeaan voet aan wal zette in Zuid-Afrika in 1500.

Op het werk van Bosch is er veel interraciale seks te zien. Dit terwijl een ontuchtwet in de Middeleeuwen seks tussen mensen van het blanke ras en het zwarte ras verbood.

Wanneer een man werd betrapt bij het overtreden van de wet, liep hij kans op een gevangenisstraf van vijf jaar, een vrouw op een gevangenisstraf van vier jaar.

Het prostitueren van vrouwen voor interraciale seks en het toestaan van interraciale seks op eigen terrein werd bestraft met een gevangenisstraf van vijf jaar.

Lusttenten

Garden of Earthly Delights 16

Bosch belichaamt met z’n Tuin der Lusten de fase vóór de zondeval: de episode waar mensen nog géén schaamte kenden en zich zonder enige preutsheid overgaven aan onzedige seks in de vrije natuur.

De enige vorm van ‘huisvesting’ die te zien is op het drieluik zijn de reusachtige vruchten waar de geliefde zich in wentelen en volledig overgaven aan het verbod tot het eten van de verboden vrucht.

Opvallend in het vromeloze Luilekkerland van Bosch zijn de twee ‘minnetenten’ waar toch enige timiditeit te bemerken valt.

De rode tent verwijst naar de plaats waar vrouwen zich maandelijks drie dagen terugtrekken tijdens nieuwe maan en hun zusterschap delen gedurende de eerste menstruatie. 

Niet onwillekeurig is de situering van de oranje tent net naast de rode tent. De kleur ‘oranje’ benadrukt ‘voorzichtigheid’ en situeert zich tussen rood (onmiddellijk stoppen) en groen (rijd maar door). 

In en rond de oranje minnetent zijn enkel mannen te zien die in de driedaagse geneigd zijn tot anale seks. Het gigantische oranje rectum, waaronder zich enkel mannen bevinden, is rijkelijk versierd met witte zenuwuiteinden, een donderkleurige sluitspier en bovenaan in korte nabijheid het scrotum.

Emblemata

Garden of Earthly Delights 17

Een vrouw moest haar man in alles onderdanig zijn zoals ook de kerk onderdanig is aan Christus.

Links vooraan zit een stelletje in een vruchtvlies, een dun omhulsel waarin zich normaal een foetus bevindt. De man heeft zijn hand op het onderlijf van de vrouw gelegd. Ook de vrouw laat haar hand begeerlijk rusten op het bovenbeen van de man.

Het is een Bosschiaanse variant op de kleine bootjes die zijn afgebeeld in laatmiddeleeuwse boeken waarin men elkaar het hof maakt en de liefde verklaart. Het zinnebeeld druist in met onze religie, het was ongepast om als vrouw haar begeerte te uiten aan een man. 

#Homo

Garden of Earthly Delights 24

Sodomie was in de late middeleeuwen een doodzonde en werd streng bestraft.

Sodomie omvat alle seksuele handelingen die niet re-productief en dus een zonde zijn zoals ook incest en seks met dieren. Sodomie werd als een zware zonde gezien, die de gehele gemeenschap zou treffen en zelfs als de oorzaak van pestepidemieën werd genoemd.

Tussen circa 1400 en 1700 werden in Brugge, ‘het Sodom van het Noorden’, 179 mensen beschuldigd van ‘tegennatuurlijke’ seksuele handelingen. Maar liefst 113 van hen werden er ter dood veroordeeld en eindigden op de brandstapel.

Brugse historische bronnen schetsen talrijke voorbeelden van een bloeiend ‘uitgaansmilieu’ avant la lettre, met tientallen bordelen en badhuizen die fungeerden als hoerenhuis.

Paringsdans

Garden of Earthly Delights 14

Centraal op het middenpaneel rijdt een bonte stoet wildemannen om een vijver met wellustige vrouwen.

De mannen rijden op dieren, waarmee de Bosch aangeeft dat de mens zich door dierlijke geslachtsdriften laat leiden. Letterlijk, want ze rijden op de rug van paarden, pony’s, zwijnen, buffels, éénhoorns, beren, kamelen, katten en op alles wat hen in vervoering kan brengen. De mannen dragen vruchten, eieren, vogels en vissen als lustoffer aan de vrouwen. 

Geobsedeerd door lust en op zoek naar een sekspartner racen ze non-stop rondjes in een vicieuze cirkel, hun libido lijkt ontembaar. Ze zijn verblind door het verlangen naar een vrouw en de controle volledig kwijt. Iedereen wil de eerste rijden, maar in een cirkel is dit onmogelijk, het is een eeuwig durend tafereel.

Poel van Verderf

Garden of Earthly Delights 20

De vijver met vrouwen symboliseert de macht van het wijfje en de dwaasheid en neiging tot zonden van mannen.

De wil van de man legt het af tegen de aantrekkingskracht van de vrouw. Hij verliest de controle over zichzelf en wordt ‘wild’, maar de vrouw vertrouwt in alle rust op de komst van haar mannetje.

De moerasvijver wordt idyllisch uitgebeeld, bijna net als een zwembad. De vrouwen in de poel zien er verleidelijk uit, de scène hakt therapeutisch in op de wildemannen. Als door een kwelgeest bezeten verliezen de mannen elke zin voor rede door de fraaiheid van de vrouwen in het water.

Tuin der Lusten Rechterpaneel

In de hel gaat alle erotiek verloren, de stervelingen bedekken hun geslachtsdelen en borsten uit schaamte.

Alle bewoners van de Tuin der Lusten hebben onzedig geleefd op het middenpaneel en worden nu vreselijk gestraft in de hel op het rechterpaneel. De zondaars worden gestraft, muziekinstrumenten worden instrumenten van kwelling en mensen worden aangevallen, gemarteld of opgegeten door duivels en monsters.

De paradox van het utopische liefdesparadijs in de tuin en de apotheose van zondigheid in de hel kon niet extremer worden afgebeeld als op dit drieluik van Bosch.

Hij pleegde met deze ultracontroverse veldslag historisch hoogverraad aan de pauselijke clerus, maar vereeuwigde terwijl de tirannie van de kerk in de middeleeuwen in onze Westerse beeldliteratuur.

Het volledige helledecor op het rechterpaneel speelt zich af in de nacht. Koude kleuring en bevroren waterwegen versterken de huiveringwekkende vergeldingspolitiek van ons geloof. Steden branden in de achtergrond, oorlogen woeden in het landschap en gemuteerde dieren voeden zich met menselijk vlees. 

The Garden of Earthly Delights Jheronimus Bosch right panel

Duivelse Kakstoel

Garden of Earthly Delights 21

De blauwe ‘kakstoelduivel’ met vogelkop verslindt een zondaar uit wiens anus vogels, rook en vuur komen. 

Ook in de hel figureert een uil. Als een demoon uit een nachtmerrie slaat hij toe. Met een pot op zijn kop en kruiken als schoenen zit hij op een gigantische kakstoel. Mensenlichamen worden opgevreten en meteen weer uitgepoept. Recht het riool in.

De luxe kakstoel die Bosch hier schilderde, was in de realiteit enkel voor de bovenklasse van de samenleving weggelegd. Het gewone volk deed hun behoefte rechtstreeks in de riool. 

Zelfportret

Garden of Earthly Delights 22

Het hoofd van het monster is het zelfportret van Bosch.

Dit vreemde wezen met zijn mensengezicht lijkt voorover te bukken. De schouders gaan over in boomachtige benen met uitstekende takken. De boommens balanceert op twee kleine bootjes waarin een aantal mensen zich schuilhoudt. In de herberg binnenin de romp tapt een vrouw bier uit een vat. Een kruisboog hangt aan een tak. Een man zit op een reusachtige pad, een duivels teken.

Op het hoofd van de boommens prijkt een doedelzak, het instrument van luiheid en gemakzucht. Een kleiner exemplaar siert het vlaggetje op zijn schaalachtige rug. Zijn de klanten van de duivelsherberg wellicht vanwege hun luiheid en drankzucht in de hel gekomen?

Zonde van de muziek

Garden of Earthly Delights 23

Muziek was verboden, wie gesnapt werd tijdens het beoefenen van een instrument, werd met hetzelfde speeltuig gemarteld.

Het enige probleem met kerkelijke muziek in het allereerste begin van de middeleeuwen is dat muziek verboden was in de kerk. Het was niet de bedoeling dat er gezongen werd in de kerk, en instrumenten in de kerk was al helemaal uit den boze.

De verdoemden ondergaan in de hel de verschrikkelijkste straffen. Muziekinstrumenten als een draailier, een mandoline en een harp zijn veranderd in foltertuigen.

Momento Mori

Garden of Earthly Delights 7

Met de Zwarte dood, stadsbranden, hongersnood en de brandstapel lag de dood overal op de loer.

In de Middeleeuwen ging de mens er op z’n sterfdag van uit dat hij verantwoording moest afleggen over z’n voorbije levenswandel.

Afhankelijk van de begane zonden werd bepaald hoe lang zijn ziel in het vagevuur moest blijven. Het leven is kort, maar de eeuwigheid was in de middeleeuwen nog echt een eeuwigheid in de hel.

De lepelaar met zijn spatelvormig lange vogelbek doet denken aan het masker van een pestdokter.

Het snavelachtige masker werd toen gevuld met kruiden en specerijen om de lucht te zuiveren en pestdampen onschadelijk te maken. 

Wat in elk geval werkte was dat de extreem lange neus van het pestmasker een zekere afstand schiep tot de pestlijder en zo besmetting kon worden voorkomen. 

Dierenseks

Garden of Earthly Delights 26

Mensen houden van dieren,  huisdieren worden vaker gestreeld dan vrouwen of mannen. Alleen dat ene plekje blijft onberoerd. Meestal tenminste…

De duivelse demonen in de hel van Bosch zijn een spottende weerspiegeling van de halfgoden uit de oudheid. Deze half mens, half dier wezens zijn ontstaan na seksuele betrekking tussen mens en dier.

Een ernstige zonde voor de Kerk was seks die géén kinderen kon voorbrengen, zoals sodomie, pedofilie, seks met iemand van hetzelfde geslacht, masturbatie en bestialiteit. 

Zij die zich aan onnatuurlijke seks overgaven konden, indien betrapt, vrijwel altijd op de dood rekenen: aan de galg, onthoofd, verdronken of op de brandstapel.

Kerkgezag

Garden of Earthly Delights 4

De kerk zag lust als een zonde, en beschreef wat niet mocht: ‘Seks mag niet overdag en niet naakt bedreven worden.’

‘Seks is uitsluitend bedoeld om kinderen te verwekken en mag alleen in de missionarishouding bedreven worden.’

‘Als een man masturbeert, mag hij vier dagen lang geen gemeenschap hebben. Als een jongen het vaak doet, moet hij 20 dagen vasten of een pak slaag krijgen.’

‘Wie ontucht pleegt met een verwijfde man, andere mannen of een dier, moet tien jaar vasten.’

‘Wie zijn zaad in de mond uitstort, heeft de ergste zonde begaan en moet de rest van zijn leven boete doen.’

‘Op zondag, de dag des Heren, is seks uit den boze.’

‘In de maand voor kerst mocht de liefde niet bedreven worden.’

‘Onthouding was 60 dagen rond Pasen geboden.’

‘Seks was niet toegestaan op alle heiligendagen.’

Gedoog

Garden of Earthly Delights 3

Prostitutie was op veel plaatsen in Europa een wettige en gereguleerde onderneming.

De naakte vrouw met de dobbelsteen op het hoofd wordt door de kaars en de kruik in haar hand als hoer gekenmerkt.

De kerk beschouwde betaalseks weliswaar als een zonde, maar er was een gedoogbeleid. Want in het bordeel kon een man zijn seksuele energie kwijt, waardoor ergere zonden als masturbatie en homoseksualiteit voorkomen werden. Veel bordelen werden gerund door het stadsbestuur en waren een belangrijke bron van stedelijke inkomsten.

Prostituees moesten een rode muts dragen als herkenningsteken, officieuze prostitutie die geen geld in het laatje bracht werd verbannen. De hoeren mochten het hele jaar werken, behalve op de feestdagen en in de paasweek. Bordelen moesten de vrouwen onderdak en opvang garanderen, en de prostituees moesten elke week in bad.

Wat als ...

Garden of Earthly Delights 1

In een vlaag van begeerte wilden monniken, priesters en nonnen zich ook weleens overgeven aan vleselijke activiteiten.

Monniken en nonnen hadden een gelofte van kuisheid afgelegd, maar verboden lusten vormden gedurende de hele middeleeuwen een probleem voor de kerk en wordt door de vingers gezien want priesters betalen beter.

Priesters deden het met vrouwelijke parochianen of collega’s, of vergrepen zich aan jongens. Nonnen deden het met nonnen – of als non vermomde monniken met een verdachte bobbel in hun habijt.

Vrijwel elke priester beschikte over een inwonende maîtresse die zogenaamd alleen als zijn huishoudster optrad. Bij het overlijden van de dienstmeid stelde de parochie meteen een vervanger aan, ter bescherming van de eigen vrouwen en kinderen in de buurt. 

#dgmw Hendrik III van Nassau

Garden of Earthly Delights 2

De Tuin der Lusten heeft als triptiek de vorm van een altaarstuk maar heeft nooit in een kerk gehangen, daarvoor was het te decadent.

Het was Hendrik III van Nassau die het werk bij Bosch bestelde om op te hangen in zijn paleis op de Kunstberg in Brussel. We situeren ons rond 1480, in het tijdperk van de perverse spektakelcultuur van het Bourgondisch Hof. 

Hendrik was een flamboyante man die het geloof eerder minachtte, wat merkwaardig was voor een graaf uit het Vlaenderen van die tijd. Hij leefde vooral in z’n paleis waar een bed stond dat plaats bood aan wel 50 personen. Met z’n hoog libido verwekte hij meerdere bastaardkinderen bij verschillende maîtresses.

Het waren dus waarschijnlijk de seksistische visioenen van de ondeugende Hendrik die door Bosch werden geïllustreerd in het fameuze drieluik dat voor opwinding en stimulans moest zorgen in de gangen van z’n feesttempel op de hoogste berg van Brussel.

Hendrik was lid van de Orde van het Gulden Vlies en werd daar tot drie keer toe wegens liederlijk gedrag veroordeeld.

Vroom of Ketterij

Garden of Earthly Delights 5

Was de Tuin der Lusten adellijke pornolectuur avant la lettre, of een sarcastische ironie op de theologische dictatuur van de kerk, het blijft een eeuwige discussie onder kunsthistorici.

De interpretaties van de Tuin der Lusten gaan van conventioneel christelijk tot heidense ketterij. De schilderijen van Bosch kunnen inderdaad gelezen worden als één groot oordeel van een vrome christen tégen ketterij, maar evengoed als een geheimschrift voor ketterij. 

Dat het middenpaneel van het drieluik met zijn erotische scènes in een tantrische Tuin der Lusten vrijwel iedere kijker prikkelt tot diep in zijn onderbuik is eigen aan de van nature uit seksuele mens.

Het tafereel van de twee naakte oermensen Adam en Eva zonder vijgenblad voor hun geslachten bezorgde menig stervelingen een natte droom de voorbije 2000 jaar. Het belichaamt tenslotte het eerste seksfragment uit een oneindig aantal afleveringen sinds ons primair bestaan. 

Hoe het ook zij, één ding is zeker: de schilderijen van Bosch vragen erom van dichtbij bekeken te worden, wil je door de bomen ‘t Bosch nog zien.

Helse Sex

Garden of Earthly Delights 9

Hoe kon een hel in ‘godsnaam’ seksuele opwinding veroorzaken? 

In de middeleeuwen was dergelijke beeldliteratuur enkel zichtbaar voor een select publiek van de hoogste stand. Er zijn meerdere getuigenissen dat slaapvertrekken en badplaatsen in de Bourgondische paleizen werden opgesierd met erotische voorstellingen.

Het gewone volk kreeg deze schilderijen nooit te zien, en wist zelfs niet af van het bestaan van dergelijke karikaturale taal. Hooguit de dienstmeid kon dergelijke werken aanschouwen, het was voor haar zelfs een voorrecht en genotvolle seks om te worden verkracht door een man van adel.

De morele verontwaardiging van het plattelandsvolk werd door de aristocratie veroorzaakt door woeste seks, SM, mishandeling en misbruik, vaak met de dood van het arme slachtoffer tot gevolg. Over de onbeheersbare driften, seksuele foltering, marteling en experimenten in de vroege Renaissance zijn heel wat boeken verschenen. De seksuele revolutie in Vlaanderen rond 1500 bracht heel wat zedeloze literatuur met zich mee over het genot als ‘doodzonde’.

Het Oor

Musea Sculpta 7

Het afsnijden van één of beide oren was een typische dievenstraf. Deze verminking liet toe een dief gemakkelijk te herkennen.

De twee enorme oren worden samengehouden door een pijl. Tussenin zit een mes geklemd. Samen trekken een spoor van vernietiging door de hel van Bosch.

De onheilspellende oren lijken een oorlogsmachine te zijn en roepen tegelijkertijd gedachten op aan het mannelijk geslachtsorgaan.

Op het mes bevindt zich een letter ‘B’, het monogram van de schilder.

El Bosco Musea del Prado

Museo El Prado Madrid

De Tuin der Lusten is op z’n mooist in Madrid. Het authentieke schilderij is te bewonderen in het Prado Museum.

Bosch is de trots van Nederland, en je zou verwachten dat de originele versie van de Tuin der Lusten in het Jheronimus Bosch Art Center in Den Bosch zou hangen? Helaas, daar hangt enkel een replica. Dit komt omdat Nederland in die tijd bezet was door Spanje. Veel kunstwerken van Bosch kwamen daardoor op verschillende plekken in Spanje en Portugal terecht.

Veel Spanjaarden zien de Bosschenaar zelfs als een Spanjaard. De Catalanen weten zelfs niet over wie je het hebt als je de naam ‘Bosch’ noemt. Zij kennen hem daar als ‘El Bosco’. Het Spaanse equivalent van Bosch, boscesca, betekent ook gek. Maar Bosch zal altijd een Nederlander blijven. 

Tuin der Lusten Virtueel

Laat je verleiden en ga zelf eens op stap in de virtuele Tuin der Lusten …

Het beroemde kunstwerk van Jheronimus Bosch is nu digitaal van héél dichtbij te bekijken. De transmediale make-over bestaat uit een virtual reality-film en een documentaire met audio, voice-over en muziek. 

Het vijftiende-eeuwse drieluik staat vol details die je eigenlijk pas echt goed kunt zien als je tot in de poriën van het schilderij kunt duiken. Deze virtuele rondleiding waar je zelf vrij kan ronddwalen in Bosch’s levendige universum werd gemaakt ter ere van zijn vijfhonderdste sterfdag in 2016.

Tuin der Lusten Gigapixels

Garden of Earthly Delights 8

Let vooral op de vele details op de achtergrond die je op het originele werk nauwelijks ziet.

Dankzij de expertise van Robert Erdmann, professor Visualizing Art History en Senior Scientist in het Rijksmuseum te Amsterdam is het authentieke drieluik van de Tuin der Lusten digitaal erfgoed. Inzoomen kan tot in de hoogte megapixel.

 

Back to top