Tuin der Lusten Jheronimus Bosch

Een utopist ziet het paradijs, Bosch zag de wereld met al z’n gebreken.

Eeuwenlang hield de kerk het lichaam gevangen. Het huwelijk diende voor de voortplanting en het dempen van lusten. Genot was uit den boze. Maar beschikte het lichaam niet over een seksuele uitrusting die vanzelf genot ontstak? En vormde het wereldberoemde drieluik niet de handleiding daarvoor?

God gaf Adam en Eva de boodschap, geen seks als daad van lust of begeerte, maar enkel als daad van voorplanting. Zo luidde de officiële leer in het paradijs, maar na de zondeval werd overal driftig gezondigd.

De Tuin der Lusten van Bosch dateert van de 15e eeuw, de late Middeleeuwen of de vroege Renaissance, een periode van welvaart in het Graafschap Vlaanderen, maar ook van hoogmoed, zonde en ontucht, véél ontucht.

Bosch richtte zijn spottende pijlen op de hypocrisie van de kerk, op het snobisme van de adel en de zedeloosheid van het volk. Hij ontvluchtte de brandstapel met dit schilderij.

Het drieluik heeft een chronologische volgorde en leest zich van links naar rechts, vloeiend vertegenwoordigen ze Eden, de tuin van aardse geneugten en de hel.

The Garden of Earthly Delights Jheronimus Bosch

Tuin der Lusten linker paneel

In de Tuin der Lusten van Bosch bedekken Adam en Eva hun edele delen niet.

Op het linkerpaneel van het drieluik staan Adam en Eva bij God in het aards paradijs. Hier leven ze nog gelukkig, naakt en zonder schaamte.

Adam en Eva tonen hun geslachtsdelen openlijk aan het publiek, een doorn in het oog van de clerus, maar Bosch benadrukt hiermee dat zijn scène van het paradijshuwelijk plaatsvindt voor de zondeval.

Het eerste mensenpaar was zich nog niet bewust van goed en kwaad, van zonde en ontucht. Het is de enige onschuldige dialoog tussen een man en een vrouw van het ganse drieluik.

In tegenstelling tot het scheppingsverhaal van andere schilders is op het canvas van Bosch géén appelboom noch olijfboom te bespeuren.

The Garden of Earthly Delights Jheronimus Bosch left panel

Genesis

Bosch laat zien hoe God Eva presenteert aan Adam. Zij vermijdt de blik van Adam, maar toont verleidelijk haar lichaam.

Adam kijkt verbaasd.  Enerzijds is hij verrast over de aanwezigheid van de God en anderzijds beseft hij dat Eva van dezelfde aard is als hijzelf en is gemaakt uit zijn eigen lichaam. Tenslotte kan uit de intensiteit van Adams blik worden vastgesteld dat hij seksuele opwinding ervaart en de primaire drang om zich voor het eerst te reproduceren.

Er is een duidelijk fysiek contact tussen het drietal. De tenen van Adam leunen aan tegen de voeten van God, en God houdt Eva vast bij de pols. Er ontstaat hierdoor een complex van magische energie.

Tuin der Lusten

fauna en flora

Hoe kon Bosch een olifant en een giraf schilderen zonder deze dieren ooit gezien te hebben?

Opmerkelijk in Bosch’ weergave van zijn aards paradijs zijn de afbeeldingen van exotische dieren en planten. Het is onmogelijk dat Bosch deze uitheemse fauna en flora al in levende lijve had gezien.

Bosch speelt daarmee in op geruchten uit zijn onmiddellijke zeehavenomgeving en illustreert het dieren- en plantenrijk gebaseerd op de volksvertellingen van de overzeese ontdekkingsreizigers Christopher Columbus en Vasco da Gama uit dezelfde periode.

De auteur van het schilderij bood zijn Europese toeschouwers dus heel wat informatie over het leven op het terra incognita van vreemde continenten. De vorm van de dieren echter is bijzonder grappig en wijkt sterk af van hun natuurlijke anatomie, waarschijnlijk net als de zeemansverhalen na maanden van scheurbeuk en hallucinaties.

Tuin der Lusten

de uil

Bosch was een dierenvriend, zijn fauna charmeert elke hoek van het drieluik, maar de uil was zijn duivelse propaganda.

Er staan er wel honderden op de schilderijen van Jeroen Bosch. Steenuilen, ransuilen, kerkuilen. De uil stond in de middeleeuwen voor het gevaar van de altijd op de loer liggende duivel en was dus voor de ‘duvelmaker’ Bosch een trouwe bondsgenoot. Het nachtdier symboliseert zowel goed als kwaad, het licht en de duisternis.

Tuin der Lusten

de levensbron

In de vlezige paradijsfontein wordt het geslacht van een man en een vrouw in één organische vorm samen weergegeven. De lichaamssappen vloeien rijkelijk.

De symbolische bron van leven is anatomische opgebouwd, te starten onderaan met de vagina, baarmoeder, eileiders en eierstokken, om te eindigen boven met de fallus van een man.

 

Tuin der Lusten

Tuin der Lusten centraal paneel

In de Tuin der Lusten krioelt het van de mensen, die bovendien allemaal naakt zijn. Opvallend is dat kinderen en oude mensen ontbreken.

Behalve heel wat expliciete naaktscènes bevat het onmogelijke elementen zoals vliegende vissen en fabeldieren. Onder de mensen bevinden zich ook mythische figuren zoals behaarde wilden, zeemeerminnen en zeeridders die de ongeremde seksualiteit benadrukken.

In de Tuin der Lusten wonen ook negroïde mannen en vrouwen, terwijl er in Europa nog geen zwarte mensen leefden in de Middeleeuwen. Bosch haalde z’n inspiratie van een zwarte tijger tussen witte de lakens bij Bartholomeu Dias, de ontdekkingsreiziger die als eerste Europeaan voet aan wal zetten in Zuid-Afrika in 1500.

The Garden of Earthly Delights Jheronimus Bosch central panel

In de middeleeuwen was de kerk het equivalent van de achterbank van een auto, de plaats waar miljoenen mensen hun eerste keer beleefden.

De 5 monumentale ‘gebouwen’ die Bosch voorstelt in het middenpaneel bovenaan zijn interpretaties van kerken en kathedralen uit die tijd. De torens en bakstenen werden vervangen door vlezige, penis- en vagina-vormig details. Meerdere clitorissen, teelballen en eikelvormige objecten weerspiegelen het zinnebeeld van zijn surrealistische creaties.

In de middeleeuwen werden huizen door hele families gedeeld, privéslaapkamers bestonden alleen in de woningen van de adel. Het was dus lastig voor echtparen en geliefden om een plekje te vinden om ongestoord de liefde te bedrijven. Veel geliefden zochten hun toevlucht in de kerk. Bosch speelde duidelijk in op de actualiteit met zijn vunzige beeldliteratuur.

Tuin der Lusten

De exotische vruchten in de Tuin der Lusten waren middeleeuwse viagra voor de bewoners van het paradijs.

Het zinnebeeld uit de Bijbel waar Eva als eerste van de verboden vrucht eet, en de appel ook deelt met haar man, wordt uiterst superlatief vertaald door Bosch. Niet beperkt tot één appelboom zoals in het authentieke verhaal uit het Oude Testament, maar overal verspreid over het ganse middenpaneel wordt de magie van de verboden vrucht door Bosch tentoongesteld.

De vrucht beperkt zich niet enkel tot een appel maar neemt tal van andere fruitpersonages aan. We zien aardbeien, citrusvruchten, peren, frambozen, druiven, kersen en bessen in allerhande kleuren en vormen. De bewoners van de Tuin der Lusten smullen gretig, delen onder elkaar,  en gebruiken de zondige vruchten als vaartuig, als vliegtuig en zelfs als huisvesting of als masturbatie-instrument.

Tuin der Lusten

Centraal op het middenpaneel rijdt een bonte stoet wildemannen om een vijver met wellustige vrouwen.

De mannen rijden op dieren, waarmee de Bosch aangeeft dat de mens zich door dierlijke geslachtsdriften laat leiden. Letterlijk, want ze rijden op de rug van paarden, pony’s, zwijnen, buffels, éénhoorns, beren, kamelen, katten en op alles wat hen in vervoering kan brengen. De mannen dragen vruchten, eieren, vogels en vissen als lustoffer aan de vrouwen. 

Geobsedeerd door lust en op zoek naar een sekspartner racen ze non-stop rondjes in een vicieuze cirkel, hun libido lijkt ontembaar. Ze zijn verblind door het verlangen naar een vrouw en de controle volledig kwijt. Iedereen wil de eerste rijden, maar in een cirkel is dit onmogelijk, het is een eeuwig durend tafereel.

Tuin der Lusten

Tuin der Lusten rechter paneel

In de hel gaat alle erotiek verloren, de stervelingen bedekken hun geslachtsdelen en borsten uit schaamte.

Alle bewoners van de Tuin der Lusten hebben onzedig geleefd op het middenpaneel en worden nu vreselijk gestraft in de hel op het rechterpaneel.

De paradox van het utopische liefdesparadijs in de tuin en de apotheose van zondigheid in de hel kon niet extremer afgebeeld worden als op dit drieluik van Bosch.

Hij pleegde met deze ultracontroverse veldslag historisch hoogverraad aan de pauselijke clerus, maar vereeuwigde tevens de tirannie van de kerk in de middeleeuwen in onze beeldliteratuur.

Het volledige helledecor op het rechterpaneel speelt zich af in de nacht. Koude kleuring en bevroren waterwegen versterken de huiveringwekkende van wrede marteling en vergeldingspolitiek. Steden branden in de achtergrond, oorlogen woeden in het landschap en gemuteerde dieren voeden zicht met menselijk vlees. 

 

The Garden of Earthly Delights Jheronimus Bosch right panel

El Bosco Musea del Prado

De Tuin der Lusten is op z’n mooist in Madrid. Het authentieke schilderij is te bewonderen in het Prado Museum.

Bosch is de trots van Nederland, en je zou verwachten dat de originele versie van de Tuin der Lusten in het Jheronimus Bosch Art Center in Den Bosch zou hangen? Helaas, daar hangt enkel een replica. Dit komt omdat Nederland in die tijd bezet was door Spanje. Veel kunstwerken van Bosch kwamen daardoor op verschillende plekken in Spanje en Portugal terecht.

Veel Spanjaarden zien de Bosschenaar zelfs als een Spanjaard. De Catalanen weten zelfs niet over wie je het hebt als je de naam ‘Bosch’ noemt. Zij kennen hem daar als ‘El Bosco’. Maar Bosch zal altijd een Nederlander blijven.

Museo El Prado Madrid

Tuin der Lusten interactief

Laat je verleiden en ga zelf eens op stap in de virtuele Tuin der Lusten

Het beroemde kunstwerk van Jheronimus Bosch is nu digitaal van héél dichtbij te bekijken. De transmediale make-over bestaat uit een virtual reality-film en een documentaire met audio, voice-over en muziek. 

Het vijftiende-eeuwse drieluik staat vol details die je eigenlijk pas echt goed kunt zien als je tot in de poriën van het schilderij kunt duiken. Deze virtuele rondleiding waar je zelf vrij kan ronddwalen in Bosch’s levendige universum werd gemaakt ter ere van zijn vijfhonderdste sterfdag in 2016.

De letter van de wet

De kerk zag lust als een zonde, en beschreef wat er niet mocht:

‘Seks mag niet overdag en niet naakt bedreven worden.’

‘Seks is uitsluitend bedoeld om kinderen te verwekken en mag alleen in de missionarishouding bedreven worden.’

‘Als een man masturbeert, mag hij vier dagen lang geen gemeenschap hebben. Als een jongen het vaak doet, moet hij 20 dagen vasten of een pak slaag krijgen.’

‘Wie ontucht pleegt met een verwijfde man, andere mannen of een dier, moet tien jaar vasten.’

‘Wie zijn zaad in de mond uitstort, heeft de ergste zonde begaan en moet de rest van zijn leven boete doen.’

Op zondag, de dag des Heren, is seks uit den boze.

In de maand voor kerst mocht de liefde niet bedreven worden.

Onthouding was 60 dagen rond Pasen geboden.

Seks was niet toegestaan op alle heiligendagen.

Het gedoogbeleid

Prostitutie was op veel plaatsen in Europa een wettige en gereguleerde bedrijfsvorm.

De kerk beschouwde betaalseks weliswaar als een zonde, maar er was een gedoogbeleid. Want in het bordeel kon een man zijn seksuele energie kwijt, waardoor ergere zonden als masturbatie en homoseksualiteit voorkomen werden. Veel bordelen werden gerund door het stadsbestuur en waren een belangrijke bron van stedelijke inkomsten.

Prostituees moesten een rode muts dragen als herkenningsteken, officieuze prostitutie die geen geld in het laatje bracht, werd verbannen. De hoeren mochten het hele jaar werken, behalve op de feestdagen en in de paasweek. Bordelen moesten de vrouwen ‘twee maaltijden met twee gerechten per dag’ verstrekken, en de prostituees moesten elke week in bad.

het eigen beleid

In een vlaag van begeerte wilden monniken, priesters en nonnen zich ook weleens overgeven aan vleselijke activiteiten.

Monniken en nonnen hadden een gelofte van kuisheid afgelegd, maar verboden lusten vormden gedurende de hele middeleeuwen een probleem voor de kerk en wordt door de vingers gezien want priesters betalen beter.

Priesters deden het met vrouwelijke parochianen of collega’s, of vergrepen zich aan jongens. Nonnen deden het met nonnen – of als non vermomde monniken met een verdachte bobbel in hun habijt.

Vrijwel elke priester beschikte over een inwonende maîtresse die zogenaamd alleen als zijn huishoudster optrad. Bij het overlijden van de dienstmeid stelde de parochie meteen een vervanger aan, ter bescherming van de eigen vrouwen en kinderen in de buurt. 

#dgmw Hendrik III van Nassau

De Tuin der Lusten heeft als triptiek de vorm van een altaarstuk maar heeft nooit in een kerk gehangen, daarvoor was het te decadent.

Het was Hendrik III van Nassau die het werk bij Bosch bestelde om op te hangen in zijn paleis op de Kunstberg in Brussel. We situeren ons rond 1480, in het tijdperk van de perverse spektakelcultuur van het Bourgondisch Hof. 

Hendrik was een flamboyante man die het geloof eerder minachtte, wat merkwaardig was voor een graaf uit het Vlaenderen van die tijd. Hij leefde vooral in z’n paleis waar een bed stond dat plaats bood aan wel 50 personen. Met z’n hoog libido verwekte hij meerdere bastaardkinderen bij verschillende maîtresses.

Het waren dus waarschijnlijk de seksistische visioenen van de ondeugende Hendrik die door Bosch werden geïllustreerd in het fameuze drieluik dat voor opwinding en stimulans moest zorgen in de gangen van z’n feesttempel op de hoogste berg van Brussel.

Was de Tuin der Lusten adellijke pornolectuur avant la lettre, of een sarcastische ironie op de theologische dictatuur van de kerk, het blijft een eeuwige discussie onder kunsthistorici.

Dat het middenpaneel van het drieluik met zijn erotische scènes in een tantrische Tuin der Lusten vrijwel iedere kijker prikkelt tot diep in zijn onderbuik is eigen aan de van nature uit seksuele mens.

Ook het tafereel van de twee naakte oermensen Adam en Eva in het aards paradijs op het linkerpaneel bezorgde menig stervelingen een natte droom de voorbije 2000 jaar. Het belichaamt tenslotte het eerste seksfragment uit een oneindig aantal afleveringen sinds ons primair bestaan. 

Maar wat met het rechterpaneel van het drieluik? Hoe kon een hel in ‘godsnaam’ seksuele opwinding veroorzaken? 

In de middeleeuwen was dergelijke beeldliteratuur enkel zichtbaar voor een select publiek van de hoogste stand. Er zijn meerdere getuigenissen dat slaapvertrekken en badplaatsen in de Bourgondische paleizen werden opgesierd met erotische voorstellingen.

Het gewone volk kreeg deze schilderijen in de Bourgondische paleizen nooit te zien, en wist zelfs niet af van het bestaan van dergelijke karikaturale taal. Hooguit de dienstmeid kon dergelijke werken aanschouwen, het was voor haar zelfs een voorrecht en genotvolle seks om te worden verkracht door een man van adel.

De morele verontwaardiging van het plattelandsvolk werd door de aristocratie veroorzaakt door woeste seks, SM, mishandeling en misbruik, vaak met de dood van het arme slachtoffer tot gevolg. Over de onbeheersbare driften, seksuele foltering, marteling en experimenten in de vroege Renaissance zijn heel wat boeken verschenen. De seksuele revolutie in Vlaanderen rond 1500 bracht heel wat literatuur met zich mee over het genot als ‘doodzonde’.